USD 433.74
EUR 489.52
RUB 5.78
«Алыптың қуаты – халықта, халықтың қуаты – бірлікте!»
 
RSS лента

1921 жылы қазақтар 30% азайған

  • 11.қараша.2021, 10:53,
  • 18

"Егемен Қазақстан" газетінде Қазақстан Президенті Қасым-Жомарт Тоқаевтың "Тәуелсіздік бәрінен қымбат" атты мақаласы жарияланды.

Мемлекет басшысы атап өткен бірнеше мәселенің бірі – 1921-1922 жылдардағы ашаршылық.


Мақалада мемлекет басшысы ашаршылық құрбандары санына қатысты нақты ақпараттың жоғын алға тартып, зерттеу жұмысы жүргізілуі керек екенін айтады. Бұл нәубет туралы қазір не білеміз?


1921-1922 жылдардағы ашаршылық – Азамат соғысы аяқталғаннан кейін бірден кеңес халқының басына түскен тағы бір ауыр сынақ зерттеушілердің пікірінше, бұл оның орнын қарсыз қыс пен құрғақ жаздың салдары. Қарсыз қыс, жаңбырсыз көктем мен жаз құрғақшылықты тудырды, бұл өз кезегінде аштық қаупін тудырды. 1921 жылдың жазында аштық елдің барлық аймақтарына тарай бастады және әсіресе Еділ бойын шарпыды. 1921 жылдың күзіне қарай бүкіл ел бойынша аштар саны 20 миллионға жетті.


1921 жылы 17 шілдеде РКП(б) Орталық Комитеті басталып жатқан ашаршылыққа байланысты барлық партия мүшелеріне арнайы үндеу жолдады.


"Аштық, – делінген Жолдауда, – тек құрғақшылықтың салдары емес, оның себебі – ауыл шаруашылығы саласының артта қалуы, ауылшаруашылық білімінің төмендігі, ауыстырылатын егістік қондырғыларының ескіруі, бұл да соғыстың салдары. Және әскери қоршау, сондай-ақ помещиктердің, капиталистер мен олардың жанкүйерлерінің бізге қарсы күресін жалғастыру".


Тарихшылар партиялық құжаттарда көрсетілген себептермен бірге ашаршылық "соғыс коммунизмі" саясатынан туындаған, кәсіпкерлікті жоюмен, халықты мемлекет меншігінен алумен ұштасатын елдегі төтенше экономикалық жағдайдың салдары болуы мүмкін деп санайды өнеркәсіп, сыртқы сауданы монополиялау, мәжбүрлі еңбек және азық-түлік диктатурасы.


Мұның бәрі халық шаруашылығына, әсіресе ауыл шаруашылығы саласына ауыр соққы болды. Осы жылдары ашаршылық Қазақстанның барлық аймағына дерлік қауіп төнді. Құрғақшылықтан Орал, Орынбор, Қостанай, Бөкеев, Ақтөбе губернияларының егіс алқаптарының бір бөлігі өліп, қақаған жазда өскендері қурап қалды.


Мал шаруашылығымен айналысатын көшпелі және жартылай көшпелі аудандарда ауа райының қолайсыздығы жайылымдық және шабындық жерлерді жойды. Оның үстіне 1920-1921 жылдардағы ұзақ қыс. Торғай уезінде малдың жалпы қырылуына себеп болды. Шұбалаң, Майқар, Сарыкөп болыстары да зардап шекті.


Ашаршылық құрбандарының саны күн сайын көбейе берді. Ашаршылық елдің отырықшы аймақтарына да әсер етті. 1921 жылдың ақпан-наурыз айларында Қостанай губерниясының Исаев-Дедовск уездік комитеті атқару комитетінің Қазақ АССР Халық Комиссарлар Кеңесіне жасаған есебінде өлке тұрғындары арасында басталған ашаршылық туралы және жекелеген ауылдардың наразылығы туралы айтылған.


Баяндамада облыс шаруаларынан артық астықты рұқсатсыз тартып алу фактілері де айтылды.


Мысалы, Дмитриевский ауылдық округінің екі жүзге жуық әйелі көрші ауылдардың әйелдерімен бірге жиналып, орылған астықты Орынбор астық қоймасына жеткізуге ашық қарсылық білдірді. Әйелдердің сөз сөйлеген сөздері "Жинаған астықты тартып алсаңдар, аштан өлеміз" деген ұрандармен ұласты.


Ал Васильевка ауылының тұрғындары әдеттегідей күнделікті таңғы жиында қауым қоңырауының алғашқы сыңғырымен бірге азық-түлік пен мал мәселесіне арналған айтыс ұйымдастырды.


"Астық беріңдер, әйтпесе аштан өлеміз", – деп жергілікті кеңес өкілдеріне өтініш білдірді. Ал Никольск ауылының тұрғындары көктемгі егіс науқанына дайындалған астықты жергілікті биліктің рұқсатынсыз алып, өзара бөлісіп алған.


1921 жылдың тамызынан бастап Орынбор, Ақтөбе, Бөкеев, Орал, Қостанай губерниялары ашаршылықтан зардап шеккен облыстардың тізіміне ресми түрде енгізілді. 1921 жылдың күзіне қарай Түркістан АССР құрамындағы Сырдария және Жетісу губернияларынан басқа Қазақ АКСР-інің бес губерниясы (Орынбор, Ақтөбе, Бөкеев, Орал және Қостанай губерниялары) және Адай уезінің тұрғындары қатты аштыққа ұшырады.


Ашаршылықпен қатар жұқпалы аурулар – сүзек, тырысқақ, оба, цинга және т.б.


Ол кездегі ауруды жұқтырғандар саны республиканың емдеу мекемелерінің мүмкіндігінен айтарлықтай асып түсті. Ашаршылық өлім-жітімнің жоғары деңгейін тудырды, ал кедейлік, эпидемиялар мен ауруханалардың жетіспеушілігі оның қарқынын арттырды.


Мысалы, 1921-1922 жылдары Қостанай облысының аш және ауру тұрғындарының шамамен 75%-ы қайтыс болды. Республика денсаулық сақтау халық комиссариатының мәліметі бойынша 1921 жылдың 1 қарашасынан 1922 жылдың 1 шілдесіне дейінгі аралықта Орынбор, Орал, Ақмола және Ақтөбе губернияларында 37657 адам қайтыс болған.


Ашаршылық Қазақстанның басқа аймақтарын да айналып өтпеді. Тарғын-Бөкей губерниялық кеңесі атқару комитетінің төрағасы Хамид Чурин өз естелігінде: "1921-1922 жылдары қыста ауылдың көшелерінен таңғы сағат 5-6-да шығып, ондаған адамның мәйітін жинадық".


Күн сайын 50-60 ата-анасының аштықтан өлетін панасыз балалары жергілікті балалар үйіне жіберілді. Егер 1921 жылғы 1 желтоқсандағы мәліметтер бойынша Қазақ АССР-інде қараусыз қалған балалардың саны 128 мың бала болса, сол жылдың аяғында бұл көрсеткіш 158 мыңға жетіп, 1923 жылдың 1 наурызында 400 мың адамнан асты. 1922 жылдың наурыз-сәуір айларында елдегі ашаршылық күрт күшейді. ҚазЦИК төрағасы Сейітқали Меңдешевтің 1922 жылғы 8 шілдедегі баяндамасында Қазақстанда ашаршылық құрбандарының саны 2 миллион 832 мың адамға жеткені айтылады.


Айта кету керек, Қазақстан халқының жалпы саны 1920 жылдың аяғында 4 миллион 781 мың адам болса, оның 50,3 пайызы қазақтар болды.


1922 жылдың наурыз-сәуір айларындағы мәліметтер бойынша Қазақстанның алты губерниясында (Семей губерниясының тұрғындарын қоспағанда) халықтың 68,2%-ға жуығы аштыққа ұшырады, ал кейбір губернияларда аштар саны орташа деңгейден әлдеқайда көп болды.


Мәселен, Орал губерниясында халықтың 99 пайызы, Орынбор губерниясында – 80,3 пайызы, Қостанай губерниясында – 74,5 пайызы аштыққа ұшырады. Бұл ретте Бөкеев губерниясында бұл көрсеткіш 29,5%, Ақмола губерниясында 40,2% құрады. Ашаршылық пен қуаңшылықтан зардап шеккен губернияларда мал басы күрт азайды.


Тек Қостанай губерниясында ғана 1922 жылы (1920 жылғы мәліметтермен салыстырғанда) жылқы саны 63 пайызға, ірі қара 50 пайызға, ұсақ мал саны 65 пайызға азайып, егіс көлемі толығымен 62%-ға қысқарды.


Республиканың кедейленген губернияларының тұрғындары аштықтан, жоқшылықтан және аурудан қашып, оңтүстікке (Түркістан) және шығысқа (Ақмола және Семей губерниялары) аттанды. Еділ бойының тұрғындары Орынбор, Түркістан губернияларына қашты. Бұл Қазақстандағы онсыз да қиын жағдайды одан сайын қиындата түсті.


Көршілес кедей республикалардан келген босқындардың сансыз ағыны жақсы астықтың аз, бірақ қолайлы мөлшері бар Ақмола және Семей губернияларындағы аш адамдардың санын көбейтті. 1922 жылдың наурыз айының өзінде бұл екі провинциядағы аштықтан өлгендердің саны 472 мың адамды құрады, бұл 1921 жылғы провинцияның барлық тұрғындарының жалпы санынан сәл ғана аз. 1922 жылы 19-27 ақпанда Орынборда өткен Бүкілқазақстандық екінші облыстық партия конференциясында Қазақстан Орталық Атқару Комитетінің төрағасы С.Меңдешевтің "Қазақ АССР-індегі аштық және оған қарсы күрес" тақырыбындағы баяндамасы тыңдалды.


Конференция ашаршылықтың Семей мен Ақмола губернияларынан басқа республиканың барлық дерлік облыстарын қамтығанын көрсетті. "Ашаршылықтың күшейгені сонша, аштар мен арық адамдар өлгендердің мәйіттерін тамақтандырды. Бүкіл елге жайылған аштық апаты Қазақ АССР-нің шаруашылық және шаруашылық өмірінің дамуына басты кедергі болды. Бұл кеңестік құрылыстың іргетасын шайқап қана қоймай, тірі қалғандарды кедейшілікте өмір сүруге мәжбүр етті", – деп жазылған конференция қарарында.


Құжатта аштықпен және оның зардаптарымен күресуге бағытталған бірқатар нақты шаралар белгіленген. Конференцияда аш-жалаңаштарға көмек көрсету жөніндегі комиссия жұмысына белсенді партия қызметкерлерін тарту қажеттігі айтылды. Конференция делегаттары РКФСР көлік қызметкерлеріне ашаршылыққа ұшыраған аймақтарды азық-түлік пен астықпен үздіксіз қамтамасыз етуді талап етті.


"Дала өлкесіндегі қазақ халқына көмек көрсетуге көңіл бөлу, – делінген қаулыда, – бұл үшін аппарат қызметін қайта құру қажет".


Республиканың губерниялық және уездік атқару комитеттері жанынан аштыққа ұшырағандарға көмек көрсету үшін арнайы комиссия құрылды. Алғашқылардың бірі болып 1921 жылдың көктемінде Торғай уездік атқару комитетінде комиссиялар ұйымдастырылып, жұмысын бастады.


Аш ауылдар мен болыстарға алғашқы медициналық көмек көрсетуді ұйымдастыру үшін уездік атқару комитетінің барлық дерлік мүшелері күйзеліске ұшыраған аймақтарға жіберілді. 1921 жылдың көктемінде көктемгі дала жұмыстарын ойдағыдай өткізу үшін әрбір ауылдық кеңесте арнайы комиссиялар құрылды. Олар да мүмкіндігіне қарай халықты қажетті астықпен қамтамасыз етті.


Губерниялық азық-түлік комитеті ашаршылыққа ұшыраған Торғай уезінің тұрғындарына көктемгі дала жұмыстарына тұқым қорынан 50 мың пұт астық және 500 пұт тұқым бөлді. Торғай уездік атқару комитетінің 1921 жылы 12 мамырда өткен кеңейтілген мәжілісінде аш халыққа шұғыл көмек көрсету мәселесі қаралды. Жиынға Темірбек Жүргенов бастаған аудандық атқару комитетінің мүшелері, ОСК өкілдері Әліби Жангелдин, Сақыпкерей Арғыншиев, Тимошенко, Арынғазиев, т.б.


Уездік атқару комитеті төрағасының жетекшілігімен қамтамасыз ету, шаруашылық және азық-түлік бөлімдерінің өкілдерінен аш халыққа шұғыл көмек көрсету үшін комиссия құру туралы шешім қабылданды. Жер-жерлерде комиссияның бөлімшелерінің жұмысын ұйымдастыру қарастырылды. 1921 жылғы ашаршылық Қостанай уезінің барлық дерлік аудандарын қамтыды. Округтегі приходтардың 75% халықтың жетіспеушілігінен зардап шекті. Поселкелік және ауылдық кеңестер аштық көріністерімен аяусыз күресіп, нәресте өлімін бақылауға тырысты:

Екінші жартыжылдықта ауданның ауылдарында 10 балалар үйі ашылып, оларға 1000-ға жуық аштықтан зардап шеккен балалар орналастырылды. Азық-түлік салығы есебінен балалар үйлері азық-түлікпен қамтамасыз етілді, шаруашылық қаражаты есебінен отын дайындалды. Сонымен қатар, барлық елді мекендерде аштар үшін тегін тамақ беретін асханалар жұмыс істеді.


Бұл асханалар ауқатты адамдардан алынатын қосымша салықтармен қамтамасыз етілді. 1921 жылы мұндай шаралар Қазақстанның басқа аймақтарында да өтті. Мысалы, Вильский уездік атқару комитетінің 1921 жылғы 16 шілдедегі қаулысына сәйкес үйсіз-күйсіз, аш қарттар болыстағы ауқаттылардың қарауына берілді. Оларды тегін тамақпен, баспанамен қамтамасыз етуге міндеттелді. 1922 жылдың көктеміне қарай республикада аштыққа ұшыраған халыққа көмек көрсету үшін 7 губерниялық, 1 губерниялық (Адаев губерниясы), 46 уездік, 1127 болыс, ауылдық және ауылдық комиссиялар ұйымдастырылды.


Бұл ретте 556 жергілікті өзара көмек комитеттері құрылды. Барлық комиссиялардың қызметін Қазақстан ОСК ұйымдастырған Аштарға көмектесу жөніндегі орталық комиссия үйлестірді. Аштықпен күресу жөніндегі комиссияларға губерниялық, уездік, болыс, ауылдық және ауылдық төтенше жағдайлар органдарының басқару тетіктерін еркін пайдалану құқығы берілді.


Комиссия әрбір жүкті қайда жөнелтілгеніне қарамастан бақылап, бақылап отырды. 1920 жылдың 1 тамызынан бастап ашаршылыққа қарсы күресті кеңейту үшін, ауқатты тұрғындардың қаражатын аштарға көмек ұйымдастыруға, азық-түлік қорын губерниядан тысқары жерлерге өндіруге жұмсау үшін күйзеліске ұшыраған губерниялардың атқару комитеттеріне өз есебінен арнайы салық жинау құқығы берілді.


Комиссиялардың жұмысының арқасында 1921 жылдың күзінде ашаршылыққа ұшыраған көптеген елді мекендерде тегін асханалар ашылып, қараусыз қалған балалар үшін балалар үйлері ұйымдастырылды. Мысалы, Қостанай уезінің болыстарында 1921 жылы алты балалар үйі болса, мыңнан астам бала жатын орынмен, тамақпен қамтамасыз етілген.


Сол Бөкеев губерниясы басқа губерниялармен салыстырғанда аш адамдар санының аздығына қарамастан (шамамен 15 мың) азық-түлікпен қамтамасыз етілді. Ақтөбе губерниясының Ойыл уездік атқару комитетінің 1921 жылғы 16 шілдедегі қаулысына сәйкес уездің ауқатты адамдары аштардың едәуір бөлігін тегін тамақпен, баспанамен қамтамасыз етуге міндеттелді.


1922 жылдан бастап Бөкеев губерниясында, әсіресе Тарғын, Талов, Жаңақала аудандарында аштық күшейе түсті. Сол кездегі Тарғын аудандық атқару комитетінің мүшелері қызметін атқарған Х.Чурин мен Ж.Сәрсековтың жазбаларында жергілікті билік органдарының аштықпен күресудегі қызметі мен республика үкіметінің аш облыстарға көрсеткен көмегі көрсетілген. Онда былай дейді: "... мемлекет тарапынан көрсетілетін көмекпен қатар жергілікті көмектің қосымша көздерін іздеуге тура келді".


Темір жолдан шалғайдағы құмды жоталардың арасында жатқан болыстардың халқын құтқару үшін шұғыл шаралар жүргізілді. Аш халыққа көмек көрсету мәселесін шешу үшін Жәнібекке ҚазЦИК төрағасы Сейітқали Меңдешов келді. "Сіз жассыз, – деді ол, – бірақ сіз уезд бастығысыз... партия мен үкімет барша халықты аштықтан аман алып қалуды сіздің міндетіңізге жүктейді. Ауқатты шаруалардың мүмкіндіктерін, революциялық заңның қатал қолымен де жолын қарастыру қажет". Одан кейін әр болысқа бір адамнан жібердік. Олар болыстық атқару комитеттерінде комиссиялар құрып, тізімдер жасау керек болды: қанша мал, қанша астық, қанша ақша бар; бұл тізімдер болыстық атқару комитеттерін бекітуге байланысты болды".


Жетім балаларға ерекше көңіл бөлінді. Балалардың тұрмысын жақсарту жөніндегі комиссия республика Орталық Комитетінің балалар арасындағы аштықпен күресу жөніндегі арнайы бөліміне айналды. Республиканың барлық губернияларында бұл арнайы бөлімнің жергілікті органдары ұйымдастырылды.


Осы ұйымдардың жұмысының нәтижесінде 1922 жылдың бірінші жартысында республиканың бес губерниясында аш және панасыз балаларды тегін тамақпен, киіммен қамтамасыз ететін 575 балалар үйі мен 9 станция пайда болды. Жағдайы қанағаттанарлық деп танылған Ресей Федерациясының кейбір губернияларына 18 496 қараусыз балалар мен жетім балалары бар 16 әскери-медициналық пойыз жөнелтілді.


Кейбір мәліметтерге қарағанда, тек 1922 жылдың өзінде ҚазЦИК жанындағы Орталық балалар комиссиясына еліміздің әр облыстарынан 66790 пұт астық және басқа да азық-түлік түрлері, 161567 азық-түлік, жарты миллион сомға жуық ақшалай көмек, 100-ден астам қаржы бөлінген. (Пуд сабын, бірнеше мың метр мата, бірнеше жүз жұп аяқ киім және көптеген дәрі-дәрмектер).


Семей губерниясы Қазақстанның кедейшілікке ұшыраған губернияларына айтарлықтай көмек көрсетті: олар өз губернияларында дайындалған азық-түліктен басқа, республика мен Еділ бойындағы аш халық үшін 1922 жылы Моңғолиядан 77 мың қой, 5 мың бас ірі қара сатып алды.


1922 жылдың аяғына қарай босқындар туған жерлеріне орала бастады. Жиналыс пен орналастыру жұмыстары жергілікті кеңестерге жүктелді.


Айта кету керек, босқындарды орналастыру жұмыстарының көлемі аштықты жою жұмыстарының көлемінен кем түспеді. Босқындарды қарсы алу, оларды ауылдарда, поселкелерде, қалаларда және басқа елді мекендерде орналастыруды ұйымдастыру үшін арнайы комиссиялар құрылды.


Кеңес үкіметі елге оралғандарға әлеуметтік жеңілдіктер жасады. Тұрғылықты жеріне қайтқысы келетіндерге жол ақысына 40 мың рубль бөлінді. Сондай-ақ пеші бар пойыздарға шамасы келгендер жол ақысының 50 пайызын ғана төлеуге рұқсат етілді. 1922 жылдың 1 тамызынан бастап елге оралған босқындар салықтың барлық түрінен босатылды.


1921-1923 жылдары аштықтан зардап шеккендер мен азық-түлікке мұқтаж жандар үшін арнайы салықтар пайда болды. Шаруа қожалықтары мемлекеттен өндірістік көмек алды, ал малы жоқ және орташа тұқым қоры бар шаруашылықтар азық-түлік салығынан 50 % босатылды.


Сондай-ақ 1921-1922 жылдарға берілген несиелерді өтеу мерзімін ұзартты, бірыңғай мемлекеттік салық төлеуге жеңілдіктер берді.


Бүкілресейлік Орталық Атқару Комитеті Кеңесінің 1923 жылғы 20 маусымдағы қаулысымен сол жылдың 1 тамызынан бастап аштықпен және оның зардаптарымен күресу жөніндегі комиссиялар таратылды.


Олардың міндеттері енді ауыл шаруашылығына көмек көрсету жөніндегі арнайы ұйымдастырылған комитетке жүктелді. Біраз уақыттан кейін ҚазЦИК жанынан осындай комитет ұйымдастырылды.


Сонымен, 1921 жылы Қазақстанның 5 губерниясы – Орынбор, Ақтөбе, Орал, Бөкей, Қостанай және Адай уезі ашаршылыққа ұшырады. 1920-1923 жылы жүргізілген ауыл шаруашылығы санағы және Қазақстандағы жерге орналастыру мөлшерін белгілеген экспедицияны басқарған профессор С. П. Швецовтың мәліметтері бойынша, 1921 жылғы қиын жағдайда Қазақстан халқы 30 %-ға дейін азайған. Кейбір елді мекенде нәубет кесірінен халық түгелдей дерлік зардап шеккен, яғни не аштан өлген, не босып кеткен.

скачать dle 12.0
Тағы да оқыңыздар:
16.09.2021
16.10.2020
Қолдан жасалған қасірет!

ҚР Президенті Қасым-Жомарт Тоқаевтың 2020 жылғы 30 мамырда Саяси қуғын-сүргін және ашаршылық құрбандарын еске алу күніне орай жария болған Үндеуінде айтылған тапсырмаларға байланысты тарихи әділдікті қалпына келтіру жұмыстарын тиянақтау, саяси қуғын-сүргін құрбандарын түгелдей ақтау жөнінде арнайы мемлекеттік комиссия құру, мемлекет басшысы алға қойған мәселелерді түбегейлі шешу және мүлтіксіз орындау шаралары ойластырылып, жүргізіліп жатқаны мәлім. Осы орайда Тәуелсіздіктің алғашқы жылында жасалған маңызды іске назар аудару ләзім. 1992 жылғы 22 желтоқсанда еліміздің бас газеті «Егеменді Қазақстан» «Қолдан жасалған қасірет» деген тақырыппен Қазақстан Республикаcы Жоғарғы Кеңесі Төралқасының Қаулысы мен ЖК Комиссиясының Қорытындысын жариялады (бұл құжаттар осы күні «Казахстанская правда» газеті беттерінде де басылды).

31.05.2019
31.05.2019
31.05.2019
ПІКІР
22 қараша12:46,
Экономика
Доллар бағамы кезекті рет өсті  
«    Қараша 2021    »
ДсСССрБсЖмСнЖс
1234567
891011121314
15161718192021
22232425262728
2930